Dünyanın yapısını, oluşmasından bu yana olan tarihini, bileşimini ve köke­nini, araştıran bilimler grubu. {Bkz. resim sayfa 430.)
Fiziksel jeoloji, dünyanın yapısı ve bileşi­miyle, bunları etkileyen değişim kuvvetle­rini kendine konu edinir. Bu nedenle Jeode­zi (bkz.), Jeomorfoloji (bkz.), Jeofizik (bkz.) ve sismoloji (bkz. Deprem), fiziksel jeoloji­nin bölümleridir. Günümüzde fiziksel jeoloji büyük ölçüde, Tabla Tektoniği (bkz.) teori-risine dayanmaktadır. Tarihsel Jeoloji, dünyanın geçmiş çağlar­daki durumuyla ve üzerinde yaşamın ev­rimi [bkz. Evrim) ile ilgilenir. Paleoklima-toloji (bkz.), Paleomanyetizma (bkz.), Pale­ontoloji (bkz.), Stratigrafi (bkz.} bu bilimin kapsamına girer ve büyük ölçüde zaman­lama işlemlerine dayanır {bkz. Kronoloji). İktisadi jeoloji, bu ilk iki bilimin dalı ara­sında yer alır ve her ikisinden de yararlanır. Dünyanın doğal kaynaklarının yerini bul­mak ve değerini kestirmekle ilgilenen eko­nomik jeoloji {bkz. Cevher), kristallografi, mineraloji ve petroloji gibi dallarla da ya-kın ilişki içerisindedir [bkz. Kayalar; Kris­taller; mineraller}. Maden arama ve ma­dencilik, başlıca uygulama alanlarıdır. Başka gezegenlerin jeolojisi, Ay dışında öteki gezegenlere ait kayaları inceleyebil­mek, bugün için olanak dışıdır, Ancak te­leskop ve spektroskopik incelemeler sonun­da, ayrıca insansız uçuşların da yardımıy­la bu konuda birçok şey öğrenmek müm­kün olmuştur. Ay'da ve Mars'ta volkanik olayların geçtiği bilinmektedir; ayrıca «ay sarsıntıları» da kaydedilmiştir. Jeolojinin gelişmesi, jeoloji konusundaki ilk bilinenlerin hemen tümü, maden mühen­dislerinin deneyimlerinden kaynaklanmak­tadır. İlk jeoloji kitaplarından bazıları, Georgius Agricola'nın (bkz.) kaleminden çıkmıştır. 16. yüzyılda fosillere karşı duyu­lan ilgi, K. von Gesner'in yapıtlarında gö­rülmektedir. 17. yüzyılda birçok «dünya teorisi» ortaya atılmıştır. Bu yüzyılın en dikkate değer jeolojik gözlemini, N. Steno (bkz.) yaptı.