UZAY ARAŞTIRMALARI, insansız ya da içinde insan bulunan araçlarla uzayda ya­pılan çeşitli araştırmalar. Bu araştırmala­rın önemli aşamalarından biri 1969 yılının .20 temmuzunda (yerel saatla 22.56'da) ABD astronotu Neil Armstrong'un Ay'a ayak basması oldu. Bu ABD'inde 1960'la-rın başlarından sonra uygulamaya konulan uzay programı gereğince yapılan yoğun ça­lışmaların tarihsel bir doruk noktasıydı. Böylece Sovyetler Birliği ile ABD arasmdl başlayan uzay yarışmasının ikinci aşama­sını ABD kazanmış oldu. İlk aşamayı ise, Önce 1957 yılında Sputnik adlı yapay uy­duyu yörüngesine oturttuktan sonra, 1961 yılında Vostok I adlı uzay gemisi ile Yuri Gagarin adlı kozmonotu (astronot) insan­lık tarihinde ilk olarak uzaya gönderip ge­ri geîiren Sovyetler Birliği kazanmıştı. ABD' nin tüm hızı ile uzay yarışma girmesini bu olaylar kamçılamıştı. ABD'de yoğun uzay programı çalışmaları ilk önemli ürününü 1961 yılı sonlarına doğru Alan Shepard adlı astronotu uzaya gönderip geri getire­rek verdi; bu ABD tarihinde insanlı bir uzay aracının uzaya ilk gidişi oldu. Ardın­dan o zamanın Cumhurbaşkanı Kennedy 10 yıl içinde Ay'a insanı götürüp geri ge­tirecek biT çalışmayı başlattı. 1962'de John Glenn bir Atlas roketi ile fırlatılan ilk Mer-cury [bkz. Merküri Programı) uzay gemi­si ile yer çevresinde üç kez dolanmayı ba­şardı. Bir yıl sonra 1963 haziranında Rus Valery Bykovsky Yer çevresinde tam 5 gün dolanarak uzayda uzun kalma rekoru kırdı. Onun ardından Sovyetler Vostok 5 ve Vostok 6 gemilerini uzaya gönderdiler. Bu arada Valentina Tereshkova uzaya gidip gelen ilk kadın kozmonot oldu (Ruslar uza­ya gidip gelen kişileri kozmonot adıyla ta­nımlar). 1964 ekim ayında Alexei Leonov uzayda yürüyen İlk insan olma onurunu kazandı. Ondan sonra kendinden Önceki tüm rekorları kıran ABD'nin Gemini Proje­si (bkz.) ortaya kondu. Her iki ülke de uzay araştırmaları projelerinin uygulaması sırasında gerek yerde gerek uzayda bazı uzay araştırma pilot ve uzmanlarını kay­bettiler. Bunlar arasında V.I. Grissom, E.H. White ve R.B. Chattee yerde yapılan de­nemeler sırasında Apollo uzay gemisi için­de çıkan bir yangında yaşamlarını yitirdi­ler. 1971 yılında Soyuz-H'nin kozmonotla­rı Dünyaya dönerken öldü. Bundan önce uzaya atılan Soyuz ise ilk uzay araştırma istasyonu olarak kendinden önce gelen re­korları kırmıştı. ABD Ay'a insanlı gemi göndermeden önce insansız Orbiter, Ran-ger ve Surveyor araçlarını gönderdi. Bun­lar yardımı ile Ay'ın yüzeyine Apollo'nun inişi için uygun yer arandı. Ruslar da Lu-na ve Lunokhod adlı insansız araçlarla Ay konusunda araştırma yaptılar. 1968 yılın­da Apollo 7 Dünya çevresinde 11 kez dön­meyi başardı. Yıl sonuna doğru ise Apol­lo 8 Ay çevresinde 10 kez döndü, böylece Apollo 11'in zafer yolunu açmış oldu. Apol-to 12 de aynı derecede başanlı idi; daha önce gönderilen araştırma aracı Surveyor 3'ün 180 m. uzağına inebildi. Fakat Apollo 13'ün uzaya gidişi az kalsın büyük bir fe­laketle sonuçlanıyordu. Ay yolunda bir pat­lama aracın büyük bölümünü parçaladı; astronotlar büyük güçlükle Dünyaya döne­bildiler. Apollo 14 böyle bir durumla karşılaşmadan gidip döndü. Apollo 15 astro­notları uzay aracı ile birlikte götürdükleri Ay otosu ile ay yüzeyinde dolaşarak geniş ölçüde örnek topladılar. Apollo 16 yakla­şık 100 kg. kütlesinde bir Ay taşı getirdi. Apollo 17 ise 1972 yılının aralık ayında son Ay seferini gerçekleştirdi. 1973 yılında Skyiab {uzay laboratuvan) ile dikkatler uzaydan Dünyadaki kaynakların, zenginlik­lerin araştırılmasına yöneldi. Bunun ardın­dan ABD-Sovyet Rusya işbirliği ile 1975 yı­lında Apollo-Soyuz projesi gerçekleştirildi. Gezegenlerine ilgili araştırmalar insansız araçlarla sürdürülmektedir. Marinerler; Mer­kür, Venüs ve Mars ile ilgili araştırmalar­da "öncü" adını alan araçlar ise Yerden daha ötede dolanan dış gezegenlerin araştırılmasında kullanıldılar (bkz. Pioneer Araş­tırmaları). Bu arada Rusların Venera adlı aracı, Venüs'e yumuşak iniş yaptı, Zond İse bu gezegenin çok yakınından geçti; sonra bu aracı Mars gezegenine yumuşak biçimde indirdiler. ABD'nin Viking aracının Mars gezegenine yaptığı yumuşak inişten elde edilen bilgiler bu gezegende bir haya­tın var olduğunu göstermedi. 1980'H yıllar ise Uzay Mekiğinin uzay seferlerine tanık oldu. Bu geminin öteki uzay araçlarından üstün olan yanı, uzaya gittikten sonra geri dönerek tıpkı bir uçak gibi yere Iconabilme-siydi. Uzay mekikleri başarılı seferler yap­tılar. Ancak 28 Ocak 1986 tarihinde fırla­tılan 24. uzay mekiği Challenger, hareketin­den 72 saniye sonra 16 km. yükseklikteyken yakıt depolarında meydana gelen bir sızıntı sonucu patlayarak düştü. Astronot Francis Scobee ve yönetimindeki bazıları sivil araş­tırmacı olan 6 mürettebat öldü. Bu olaydan sonra NASA, uzay seferlerini belirsiz bir süre erteledi.